Arturo Ui’nin Önlenebilir Yükselişi
Arturo Ui’nin Önlenebilir Yükselişi: Faşizmin Karanlık Mekanizmasına Bir Tiyatro Aynası
Alman tiyatro yazarı Bertolt Brecht tarafından 1941 yılında kaleme alınan Arturo Ui’nin Önlenebilir Yükselişi, iktidarın nasıl ele geçirildiğini, korkunun nasıl örgütlendiğini ve toplumların otoriter liderlere neden teslim olabildiğini sorgulayan politik bir tiyatro eseridir. Brecht, Adolf Hitler’in yükselişini doğrudan anlatmak yerine, hikâyeyi 1930’ların Chicago’sundaki gangster dünyasına taşır. Böylece tarihsel gerçekliği bir suç örgütünün yükselişi üzerinden yeniden kurarak faşizmin işleyişini daha görünür hâle getirir.
Oyunun merkezinde, Chicago’daki sebze ticaretini kontrol altına almaya çalışan acımasız gangster Arturo Ui bulunur. Ui, başlangıçta çevresinde fazla ciddiye alınmayan bir suçluyken, korku, tehdit, şiddet ve siyasi bağlantılar aracılığıyla gücünü giderek genişletir. Brecht’in asıl başarısı, Ui’yi yalnızca kötücül bir karakter olarak sunmamasıdır. Onun yükselişini mümkün kılan korkak siyasetçileri, çıkar peşindeki iş insanlarını ve sessiz kalan toplumu da hikâyenin parçası hâline getirir.
Eserdeki gangster karakterlerinin gerçek hayattaki siyasi figürlerle bağlantıları dikkat çekicidir. Arturo Ui, Hitler’in; Roma ise İtalya’nın faşist lideri Benito Mussolini’nin alegorik karşılığıdır. Brecht böylece tarihsel olayları doğrudan yeniden canlandırmak yerine, izleyicinin aralarındaki bağlantıyı kurmasını sağlar.
Oyunun en önemli özelliklerinden biri Brecht’in epik tiyatro anlayışıdır. Seyircinin karakterlerle tamamen özdeşleşmesini istemeyen yazar, yabancılaştırma etkisi yaratan sahneleme yöntemleri, doğrudan anlatım, mizah ve abartılı oyunculuk kullanır. Komik görünen gangster dünyasının altında ise son derece ciddi bir soru vardır: Faşizmin yükselişi gerçekten kaçınılmaz mıdır?
Başlığındaki “önlenebilir” sözcüğü, eserin temel düşüncesini özetler. Brecht’e göre diktatörlük kaçınılmaz bir tarihsel kader değildir; insanların sessizliği, çıkarları ve korkuları tarafından büyütülen bir süreçtir. Bu nedenle Arturo Ui’nin Önlenebilir Yükselişi, geçmişi anlatırken aynı zamanda günümüz toplumlarını da dikkatli olmaya çağıran, politik tiyatronun güçlü ve zamana dirençli örneklerinden biri olarak önemini korur.
(Manzum olan oyundaki Ön oyun’da, bir Anlatıcı sahneye gelerek seyircilere oyunun içeriğini açıklar.)
Anlatıcı : Sayın seyirciler, bugün burada-
Hey siz, arkadakiler gürültüyü kesin lütfen!
Siz de şapkanızı çıkarın, bayan!-
Evet, ne diyorduk bugün burada size
Tarihin en büyük gangster gösterisini sunacağız.
Ayrıca, hiç duymadığınız bir olayı ilk kez açıklayacağız.
Doklardaki kredi skandalının gerçek yüzü!
Buna ek olarak daha neler neler,
Yaşlı Dogsborough’nın vasiyeti ve itirafları!
Borsanın çöküşü sırasında, Arturo Ui’nin durdurulabilir yükselişi!
Ve şu mahut antrepo yangınından sansasyonel açıklamalar
Dullfeet’in öldürülüşü! Adalet komada!
Gangsterlerin hesaplaşması: Ernesto Roma’yı nasıl doğradılar
Ve oyunun sonrasında şıkır şıkır aydınlatılmış bir final tablosu.
Gangsterler Cicero semtini ele geçiriyorlar!
Sanatçılarımız, şimdi burada, size
Kahramanlarını canlandıracaklar gangster dünyamızın
Hepsini
Gelip geçenleri
Asılanları, vurulanları
Gençlerimizin kimine örnek olan kokuşmuşları
Ve kök salanları.
Saygıdeğer seyirciler, herkes bilir tiyatromuzu
Çekinmeden getiririz her türlü konuyu
Değerli seyircilerimizi büyük bir kısmı gerçi
Anımsamak istemeyecekler bazı şeyleri.
Bu yüzden en sonunda
Burada pek bilinmeyen tarihi bir olay seçtik.
Uzaktaki bir kentte olan bitenleri gösterdik,
Sahnede olup bitenler burada olmadı hiç.
Şunu bilin ki bayanlar baylar,
Kalıbı kıyafetiyle burada bizimle olanlar
Babalar, enişteler, görümceler de
Her zaman melek değillerdir elbette.
Şimdi yaslanın rahatça arkaya
Ve gangsterler oyunumuzun tadını çıkarın doya doya…
Seslendirme Dersleri İçin Tirat Alıştırmaları
