Müfettiş
Nikolay Gogol’ün Müfettiş adlı tiyatro eseri, bürokrasiyi, rüşveti ve toplumsal ikiyüzlülüğü mizahi bir dille ele alan dünya tiyatrosunun önemli komedilerindendir. Yanlış anlaşılmalar üzerine kurulan olay örgüsü, çıkarları uğruna gerçeği görmezden gelen yöneticileri ve korkunun insan davranışlarını nasıl değiştirdiğini gözler önüne serer.
TİRATLAR
Nikolay Gogol’ün Müfettiş (The Government Inspector) adlı oyunu, Rusya’daki taşra yönetiminin yozlaşmış yapısını hicveden klasik bir komedidir. Kasabaya gizlice bir devlet müfettişinin geleceği haberi yayılınca belediye başkanı ve diğer görevliler büyük bir paniğe kapılır. Çünkü rüşvet, usulsüzlük ve görev ihmaliyle dolu bir düzen kurmuşlardır. Bu sırada kasabaya gelen genç ve parasız memur Hlestakov, yanlışlıkla beklenen müfettiş sanılır.
Kasabanın yöneticileri, Hlestakov’un kim olduğunu araştırmak yerine ona yaranmaya çalışır; para verir, hediyeler sunar ve kendi kusurlarını gizlemek için çabalar. Durumdan habersiz Hlestakov ise gördüğü ilgiden yararlanarak kendisini olduğundan daha önemli gösterir. Yalanlar ve yanlış anlamalar giderek büyürken herkes kendi çıkarını korumaya çalışır.
Ancak gerçeklerin ortaya çıkma ihtimali, kurulan sahte düzeni tehdit eder. Gogol, bu olaylar üzerinden korku, iktidar hırsı, rüşvet ve insanın kendi çıkarı uğruna gerçeği çarpıtmasını eleştirir.
Tiradın Dramatik Çözümlemesi
– Karakter: Osip, efendisi Hlestakov’un savurganlığından bıkmış, aç ve yorgun bir hizmetkârdır. Onu eleştirirken aynı zamanda efendisinin yaşam tarzından hoşlandığını da gizleyemez.
– Temel çatışma: Petersburg’un sunduğu gösterişli hayat ile parasızlığın getirdiği sefalet arasındaki çelişki.
– Mizah: Osip’in efendisini taklit etmesi, lüks düşkünlüğünü küçümsemesi ve kendi açlığını abartılı biçimde anlatması komediyi oluşturur.
– Alt metin: Osip yalnızca açlığından yakınmaz; sorumsuz bir efendinin sonuçlarına katlanmak zorunda kalmasına da öfkelenir.
– Oyunculuk: Başlangıçta fiziksel yorgunluk ve açlık öne çıkmalı. Petersburg’u anlattığı bölümde tempo canlanmalı; efendisini taklit ederken alaycı bir ton kullanılmalı. Son bölümde yeniden bitkinleşmeli, kapı sesiyle birden hareketlenmelidir.
Oyundan örnek bir tirat :
OSIP : Allah belasını versin! Açlıktan ölüyorum. Midem bomboş, karnım guruldayıp duruyor. Ah, bir an önce eve dönebilsek! Ne yapacağımı şaşırdım doğrusu. Petersburg’dan ayrılalı iki ay oldu. Bizim çapkın beyefendi, yolda elinde avucunda ne varsa yiyip bitirdi. Şimdi de kara kara düşünüyor. Oysa yanımızda hatırı sayılır bir yol paramız vardı. Ama beyefendimiz kendini nasıl gösterecek? (Taklit ederek.) “Hey, Osip! Git, bize bir oda tut. Ama öyle sıradan bir oda olmasın; en iyisini bul! Bir de güzel bir yemek ısmarla. Ben öyle önüne gelen yemeği yemem. Bana en iyisi gerek!”
Sanki önemli bir devlet adamı! Alt tarafı küçücük bir daire memuru! Önüne gelen herkesle ahbaplık kurar, sonra da başlar hovardalığa. İşte sonu böyle oluyor. Off… Bıktım bu yaşamdan! Vallahi köyde hayat daha rahattı. Orada kent yaşamı yoktur ama üzüntüsü de azdır. Bir kadın alırsın, sonra ömrün boyunca keyfine bakarsın; ye böreği, yat aşağı! Elbet doğrusunu söylemek gerekirse, Petersburg’da yaşamak da çok güzel. Yeter ki paran olsun! Para olduktan sonra günlerin daha ince, daha keyifli geçer. Tiyatrolar, dans eden köpekler… Ne istersen var! Herkes ince, nazik konuşur. Daha da nazik konuşanlar vardır ama onlar soylulardır. Bir pazara gidersin, satıcılar bağırır: “Buyurun, bayım!” Diyelim bir salda yolculuk ediyorsun; bir memurun yanında bile oturabilirsin. Kibarlık görmek istiyorsan bir mağazaya gir. Orada emekli bir asker sana askerlik anılarını anlatır. Gökyüzündeki yıldızların ne işe yaradığını, ne olduklarını söyler. Hepsini avucunun içi gibi öğrenirsin.
Bazen yaşlı bir subay karısına rastlarsın… Bazen de bir hizmetçi girer içeri; ama öyle bir içim su ki… Öf, öf, öf! (Güler, başını sallar.) Hey canına yandığımın! Ne muameledir o! Hiç kaba bir söz işitmezsin. Herkes sana “siz” diye hitap eder. Yürümekten mi yoruldun? Atla bir arabaya, bey gibi kurul! Parasını vermek istemiyorsan onun da kolayı bulunur: Her evin iki kapısı vardır. Birinden girer, ötekinden çıkarsın. Şeytan bile bulamaz seni!
Yalnız, bu yaşamın kötü bir yanı var: Kimi zaman karnını güzelce doyurursun, kimi zaman da işte bugünkü gibi açlıktan geberirsin. Ama bütün suç onda! Halimiz duman, başımız dertte yahu! Babası para gönderiyor. İnsan biraz tutumlu olur, değil mi? Nerede! Başlar hovardalığa. Arabadan aşağı inmez, her gün tiyatroya bilet alır. Bir hafta sonra ne görürsün? Yeni frakını bitpazarına satmaya göndermiş! Gömleğine varıncaya kadar sattığı oldu. Üstünde bir ceketle bir kaput kaldı. Vallahi böyle! Kumaşı da ne güzeldi ama! İngiliz kumaşı. Bir frak yüz elli rubleye mal olur; bitpazarına götürdün mü, vere vere yirmi ruble verirler. Hele pantolon… Yok pahasına gider! Bu duruma düşmesinin nedeni ne? Aklı havada da ondan! İşine gücüne bakacağına piyasaya çıkıyor, kumar oynuyor. Ah, babası bunu bir öğrenirse… Vallahi memurmuş, falanmış dinlemez; pantolonunu indirir, basar sopayı! Bizimki de dört gün rahat oturamaz.
İnsan memursa memurluğunu bilmeli! İşte şimdi otelci de, “Birikmiş borçlarınızı ödemezseniz artık size yemek vermem,” dedi. Peki, parayı veremezsek ne olacak? (İç çeker.) Ah, Yarabbi! Bir kaşık çorba olsa… Vallahi bana öyle geliyor ki şimdi bütün dünyayı yiyebilirim.
(Kapının vurulduğunu duyar.) Kapıyı vuruyorlar… O olmalı! (Yataktan fırlar.)
Yazan: Nikolay V. Gogol
Çevirenler: Melih Cevdet Anday – Erol Güney
