İnsandan Kaçan
Molière’in İnsandan Kaçan (Le Misanthrope) adlı oyunu, dürüstlük ile toplumsal ikiyüzlülük arasındaki çatışmayı mizah ve eleştiriyle sahneye taşır. İnsanların yapmacık ilişkilerinden uzak durmak isteyen Alceste, gerçekleri açıkça söyleme tutkusu yüzünden çevresiyle karşı karşıya gelir. Oyun, aşk, dostluk, kibarlık ve ahlak kavramlarını sorgulayarak insan doğasının çelişkilerini gözler önüne seren klasik bir tiyatro eseridir.
Molière’in 1666 yılında sahnelenen İnsandan Kaçan adlı komedyası, toplumun ikiyüzlü ilişkilerini ve insanların birbirlerine karşı takındıkları yapmacık tavırları ele alır. Oyunun merkezinde, dürüstlüğü her şeyin üzerinde tutan Alceste vardır. Alceste, insanların birbirlerini memnun etmek için gerçeği saklamalarına, çıkar uğruna övgüler düzmelerine ve hataları görmezden gelmelerine tahammül edemez. Ona göre insan, düşündüğünü açıkça söylemeli ve doğruluktan ödün vermemelidir.
Ancak Alceste’in bu katı tutumu, onu çevresiyle sürekli çatışmaya sürükler. Üstelik kendisiyle aynı düşünceleri paylaşmayan, zarif ve toplum içinde ilgi gören Célimène’e âşıktır. Célimène’in çevresindeki insanlarla kurduğu ilişkiler, Alceste’in eleştirdiği toplumsal davranışların bir parçasıdır. Alceste bir yandan sevgilisinin kendisine bağlı olmasını isterken diğer yandan onun özgür ve flörtöz tavırlarını kabullenmekte zorlanır.
İnsandan Kaçan oyununda olaylar ilerledikçe aşk, kıskançlık, gurur ve dürüstlük arasındaki gerilim büyür. Alceste, çevresindeki insanların gerçek yüzünü ortaya çıkarmaya çalışırken kendi katı beklentileriyle de yüzleşir. Sonunda toplumdan uzaklaşma düşüncesi, onun insanlarla uzlaşmak yerine yalnızlığı seçme arzusunu belirginleştirir.
İnsandan Kaçan, yalnızca insanları eleştiren bir karakterin hikâyesi değildir. Oyun, mutlak dürüstlük arayışının insan ilişkilerini nasıl zorlaştırabileceğini de sorgular. Molière, mizah aracılığıyla hem toplumsal ikiyüzlülüğü hem de Alceste’in uzlaşmazlığını eleştirir.
İnsandan Kaçan oyunundan örnek bir tirat
ALCESTE : Hayır, dostum! Ne söylersen söyle, kararım değişmeyecek.
Yaşadığımız çağın kötülükleri öylesine çoğaldı ki artık insanlarla birlikte yaşamak istemiyorum!
Ne yani? Onurum, dürüstlüğüm, namusum ve yasalar benim yanımdayken, yine de haksızlığa mı uğrayacağım? Haklı olan ben olduğum hâlde yenilecek miyim? Hilekârın biri, yaptığı kötülüklerle başarı kazanacak; gerçeği söyleyen insan ise susmaya mı mahkûm edilecek?
İşte buna dayanamıyorum!
İnsanların yüzlerine bakıyorum; dalkavukluk görüyorum. Çıkar görüyorum, ihanet görüyorum, ikiyüzlülük görüyorum! Kötülük yapanlar el üstünde tutuluyor, dürüst insanlar hor görülüyor. Herkes gerçeği biliyor ama kimse gerçeğin yanında durmaya cesaret edemiyor.
Bana dostluktan söz etmeyin! Dostluk dediğiniz şey, çıkarların birbirine bağlandığı bir pazarlığa dönüşmüşse, onun neresi dostluktur? İnsanlar birbirlerine güzel sözler söylüyor, sarılıyor, yeminler ediyor; sonra ilk fırsatta birbirlerini arkalarından vuruyorlar.
Hayır! Ben böyle bir dünyanın parçası olmayı reddediyorum.
Beni anlayamıyorlar, biliyorum. Belki de beni deli sanıyorlar. Varsın öyle sansınlar! Yeter ki kendi vicdanıma ihanet etmeyeyim.
Her taraftan ihanete uğramış, haksızlıklarla kuşatılmış bir hâlde, kötülüklerin hüküm sürdüğü bu dünyadan çekileceğim. İnsanlardan uzak, sessiz bir köşe arayacağım.
Öyle bir yer ki orada dürüst olmak suç sayılmasın!
Öyle bir yer ki insan, yalnızca insan olduğu için kendinden utanmak zorunda kalmasın!
Ve belki de ilk kez, orada, dürüst bir insan olarak yaşama özgürlüğüne kavuşayım.
Perde V, Sahne 1
Yazan : Molière,
Çeviren : Hakan Kaçan
